مرتضی آوینی: شده‌ها و بوده‌ها

شهادت همان‌ اندازه که آدم‌ها را زنده نگه می‌دارد، آن‌ها رادر ذهن‌ها ایستا و فیکس می‌کند. مرتضی آوینی نیز متفکر زنده‌ای است که در یک زمان ثابت نگاه داشته شده است. طنز روزگار است که یکی از پویا‌ترین جوانان عصر خمینی که همیشه درحال آموختن و تجربه کردن بود و در نتیجه مرتب در حال تحول، این‌گونه در یک قاب عکس منجمدشود. عکسی که یک روز قبل از کشته شدن، دست به سینه با پیراهن جین و کت خاکی رنگ و ریش و موهای بلند و نیازمند به سلمانی و لبخند پرغرورش، انگار آگاهانه برای پس از شهادت،گرفته بود.

من مرتضی آوینی را از اواخر دوران راهنمایی و از مجله‌ی سوره کشف کردم و چند سال طول کشید تا فهمیدم او سازنده‌ی مستندهای شب جمعه‌ی روایت فتح است. آن سالها تقریباً تمام مجله‌ها را می‌خواندم و به شدت شیفته‌ی فیلم و سینِما بودم و سوره را همدر ابتدا بخاطر مطالب سینماییش کشف کردم -و البته طراحی گرافیک و تایپوگرافی زیبایش در زمان مدیریت هنری رضا عابدینی- ولی کم‌کم به مطالب دیگرش نیز علاقمند شدم. هرچند که چندان از مطالب تئوریک و فلسفی‌‌اش سر در نمی‌آوردم و هرچند می‌دیدم چقدر منتقد تفکر راست‌گرای حاکم بر فضای آن سالها بود، باز هم می‌خواندمش. خوب یادم هست سرمقاله‌ی تند آوینی را بر سیاست‌های فرهنگی وزیر ارشاد وقت، سید محمد خاتمی، و مطالبی که در نقد تفکر عبدالکریم سروش و کیهان فرهنگی و مجله‌ی کیان منتشر می‌کرد. اما زیاد سر در نمی‌آوردم دعوا بر سر چیست و مطالب سینمایی‌اش برایم از هم مهمتر بود. (مسعود فراستی و سینِمای هیچکاک و خیلی افراد و چیزهای دیگر را از آنجا شناختم که موجب شد در سالهای پس از آن هم دنبالشان کنم.)

اما در سالهای آخر دبیرستان متوجه شدم که آوینی و سوره بجز اختلاف نظرهایی که با انقلابیان راست‌گرا از یک طرف و ضدانقلاب چپ و راست از طرف دیگر داشتند، یک گروه منتقد سرسخت تازه هم از میان انقلابیان تندرو پیدا کرده‌ که آوینی را متهم به انحراف و خیانت و بریدن از اصول اسلام و انقلاب می‌کردند. این در اوج سالهایی بود که روزنامه‌ی کیهان به مدیریت مهدی نصیری با محوریت موضوع تهاجم فرهنگی، بحث‌هایی را در این باره به راه انداخته بود و با حمله‌های تند به افکار -و البته زندگی شخصی- نویسندگان منتقد یا مخالف انقلاب اسلامی جوی سنگین ایجاد کرده بود. آوینی این روش نقد را برخاسته از گرایش‌های سیاسی گردانندگان کیهان می‌دانست و از آن فاصله می‌گرفت (سرمقاله‌ی خرداد ۱۳۷۱). او در مصاحبه‌ای با مهدی نصیری، مدیرمسوول و سردبیر وقت کیهان، در آذر ۱۳۷۰ -در بخشی که به نام «آزادی قلم» در سوره راه انداخته بود و از افراد گوناگون با نگرش‌های متفاوت نظر می‌گرفت- به وضوح روش کیهان را سطحی و روزمره و دارای اثر عکس و نقض غرض ارزیابی می‌کرد.

همین نگرش سیاسی و سطحی منجر به نقدهای تند کیهانیان بر توجه آوینی و سوره به سینمای آمریکا، نگاه فرامحلی‌اش به نوع مسلمانی مبارزان مقاومت بوسنی، و جمعی از نویسندگان و هنرمندان نه چندان حزب‌اللهی‌ای بود که در سوره جمع کرده بود. برای من جالب بود که آوینی چطور در محافل ادبی و دانشگاهی به عنوان یک حزب‌الهی تندرو طرد می‌شد و همزمان در محافل حزب‌الهی او را از دایره‌ی خودی‌ها کم‌کم بیرون می‌گذاشتند. این موقعیت نشانه‌ی استقلال رأی و پرهیزش از سیاست‌ورزی جناحی بود و از او شخصیتی بسیار جذاب در ذهن من می‌ساخت.

در بیست و یکم فروردین، وقتی به شدت درگیر آماده شدن برای کنکور علوم انسانی بودم، با خبر شهادت مرتضی آوینی از خواب عصرگاهی بیدار شدم. این خبر تا عمق وجودم را لرزاند. بدون اینکه آوینی را هرگز از نزدیک دیده باشم، حس کردم یکی از عزیزترین آدم‌های زندگی‌ام را از دست داده‌ام. جوری که فردا یا پس فردایش برای مراسم تشییع پیکرش از حوزه‌ی هنری تا بهشت زهرا رفتم و تا سالها بعد هم که در ایران بودم مرتب بر سر مزارش می‌رفتم. آوینی برای من از همان زمان به برادر بزرگ‌تری تبدیل شد که در زمان حیاتش هرگز او را ندیده بودم و دلم می‌خواست هرچه می‌توانم درباره‌اش بیشتر بدانم و مسیر زندگی‌اش را بشناسم. مثل یک مرید عاشق، همه جا در داخل و خارج از ایران دنبال نشانه‌های او می‌گشتم. هرکس تکه‌ای از پازل شخصیت او را به دستم می‌داد و سالها طول کشید که توانستم یک تصویر کلی از او به دست بیاورم.

یکی دو سال پیش از بازگشتم به ایران، و پس از سفرها و مطالعات تازه‌ای که مرا به درکی تازه از اهمیت انقلاب اسلامی ایران رسانده بود، حس کردم که این تصویر کلی دیگر شکل گرفته است. مطلبی در وبلاگم با عنوان «سه مرتضی آوینی» نوشتم و در آن برداشتم را از مسیر فکری و عملی سید مرتضی آوینی به اختصار شرح دادم.


به زعم من مهمترین ویژگی شخصیتی آوینی، تفکر، پرهیز از سطح‌ها و ظاهرها، عدالت‌خواهی و مردم‌گرایی، و در عین حال زندگی بر اساس احساسات قلبی است. زندگی او را می‌شود به سه دوره‌ی پیش از کشف امام خمینی، دوره‌ی جهاد و جنگ و دوره‌ی پس از جنگ تقسیم کرد.

او در این سه دوره تغییرات بسیاری کرده است، اما شخصیت و اصول او ثابت است. کامران آوینی در دوران دانشجویی در دانشگاه هنرهای زیبای دانشگاه تهران شیفته‌ی موسیقی جدی غربی، نقاشی و رمان و شعر و سینمای معاصر، فلسفه و عرفان غالب آن روزگار است. عاشق‌پیشه و سیاست‌گریز است. تا جایی که تازه پنج، شش ماه پس از انقلاب است که روح الله خمینی را از طریق دوست و مستاجرش، «فرهاد مهراد»، می‌شناسد و ابر-انسان گمشده‌اش را در چشمان نافذ و کلام ساده‌ی آن پیرمرد زیبا می‌یابد. کسی جز نزدیکان او نمی‌داند که این کشف چگونه آوینی ۳۲ ساله را جذب انقلاب و اسلام کرد و او را به مناطق محروم و جبهه‌های دفاع کشاند. (کاش روزی نامه‌های مرتضی از تهران به برادرش محمد در آمریکا درباره‌ی شیفتگی‌اش به امام خمینی منتشر شود.)

زندگی آوینی را می‌شود به سه دوره‌ی پیش از کشف امام خمینی، دوره‌ی جهاد و جنگ و دوره‌ی پس از جنگ تقسیم کرد.

اما گرایش‌های ضدسرمایه‌سالارانه‌ی او و مطالعات عرفانی و باطن‌مدارانه و مطالعات فلسفی ضدمدرنیته در او کاملاً آشکار است. او از زاویه‌ای کاملاً فلسفی و عرفانی دفاع نظامی ایران در برابر حکومت صدام حسین -و البته شرق و غرب- را تفسیر می‌کند و هرگز به جزییات زمان‌مند و تحلیل‌های فنی و سیاسی از جنگ توجهی نشان نمی‌دهد. همین است که روایت فتح را بی‌زمان و بی‌مکان کرده است، تا جایی که تبدیل به مهمترین جلوه‌ی فرهنگی قابل مطالعه در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا شده است.

روایت فتح آوینی روایت انسانی است که از عقلانیت دوران روشنگری عبور کرده است و دوگانه‌ی دکارتی سوژه و ابژه را زیر سؤال برده است. انسانی که دیگر مرکز و محور عالم نیست و از همین زاویه دیگر از مرگ هراسی ندارد. انسان پسامدرن، انسان پساانسان‌محوری.

پس از پایان جنگ و درگذشت ابر-انسان محبوبش، خمینی کبیر، آوینی کم‌کم با این واقعیت آشنا می‌شود که شرایطی که منجر به ظهور انسان پسامدرن شده بود، دیگر پایان یافته است. نگاهی به پیرامونش می‌اندازد و می‌بیند انقلاب درونی‌ای که در وجود او و بسیاری هم‌نسلانش رخ داده بود، در بسیاری از جوانانِ بزرگ‌شده در دوران جنگ رخ نداده است. درمی‌یابد که بخش بزرگی از مسوولین سیاسی در دولت وقت درک نکرده‌اندکه انقلاب اسلامی یک دست‌به‌دست شدن ساده‌ی حکومت و تغییرات ارزشی نیست. انقلاب برای آوینی، شورشی علیه مدرنیته و تلاشی برای برقرار کردن نسبت‌های جدید با دنیای بیرون است. از همین زاویه تمام تلاشش را برای بازتعریف پایه‌های تئوریک انقلاب اسلامی می‌گذارد و هرچند که مجله‌ی سوره قرار بوده است ماهنامه‌ای برای هنر و فرهنگ انقلابی باشد، آوینی بخش مهمی از آن را به جایگاهی برای تبیین نظری انقلاب و ولایت فقیه تبدیل می‌کند.

آوینی آن‌قدر نگران پایه‌های تئوریک انقلاب است که سعی می‌کند فضایی را هرچند کوچک در ماهنامه‌ی سوره برای مباحثه درباره‌ی این موضوعات به راه بیندازد. او با وجود آنکه هرگز به شکل اصولی و آکادمیک فلسفه‌ی اسلامی یا غربی را نخوانده است، خود را ملزم به پاسخگویی به دو جریان سکولار چپ و راستِ مخالف انقلاب و جریان راست‌گرای مسلمان می‌کند. او باید یک تنه درباره‌ی موضوعات متعددی مانند آزادی، دموکراسی، توسعه، فقه، عدالت و تعهد با صاحبان نظرات رقیب مباحثه کند. طبیعتاً بدون پشتوانه‌ی منسجم آکادمیک یا حوزوی و بدون دسترسی به محافل و مباحثات نظری علوم انسانی در اروپا و آمریکا، چنین نبردی غیرممکن است. اما آوینی سعی می‌کند با استفاده از مطالعات دوران جوانی‌اش حداقل آغازکننده‌ی راه باشد و امیدش به آینده‌ای است که جوانانی معتقد به انقلاب و اسلام پیدا شوند تا بتوانند چنین پشتوانه‌های نظری را تولید کنند.

بزرگترین امتیاز آوینی، در کنار اصالتی که به فرهنگ در برابر سیاست و به گفتگو و مدارا در برابر تک‌گویی و حدف رقیب می‌دهد، این است که او یک انقلابی و مسلمانِ «شده» است.

همین جا است که بعد دیگری از شخصیت آوینی رخ می‌نمایاند. او به شکلی نادر (حتی در استانداردهای امروزین) دیالوگی را با افکار رقیب آغاز می‌کند و بدون ملاحظات سیاسی و جناحی مرسوم و با تسامح و مدارایی کم‌یاب از طرفی تلاش می‌کند همفکرانی را که در حوزه‌های گوناگون در حداقلی از اصول با او اشتراک فکری دارند، فارغ از میزان پایبندی‌های شرعی و تعهد انقلابی‌شان به کار گیرد و جبهه‌ای فکری را بر اساس جذب حداکثری تاسیس کند. او بخاطر تجربه‌های پیشین و شخصیت آزادمنش و باطن‌گرایش، تنها متفکر انقلابی‌ای است که ظرفیت جذب این افراد گوناگون را دارد، چرا که می‌تواند با هر کدام از آن‌ها رفاقت و همدلی کند. (پس از بیست سال هنوز هم افرادی چون او نایابند.)

روی همین حساب است که راهش را از امثال کیهان که دنبال اثرگذاری سریع و سطحی و منافع کوتاه‌مدت سیاسی هستند، جدا می‌کند. او در پایان سرمقاله‌ای با موضوع تهاجم فرهنگی می‌نویسد:

«از آنجا که سردمدار این مباحث روزنامه کیهان است، این توضیح از جانب ما ضروری است که طریق ما، مستقل و متفاوت از روزنامه کیهان است. ما همواره از این مفهوم تحزب گریخته‌ایم و اجازه نداده‌ایم که هیچ ضرورت سیاسی، هر چند بحق، بر کارمان سایه بیندازد. نه از آن لحاظ که سیاست را منتزع ار هنر و فرهنگ بدانیم، بل از آن جهت که شانیت هنر و فرهنگ چنین اقتضا دارد؛ اگر چه خواه نا خواه، هیچ اثر هنری و یا فرهنگی نمی‌تواند هویت سیاسی نداشته باشد. هنر و فرهنگ را همچون ابزاری برای کار سیاسی نگریستن، بی رو دربایستی سیاست‌زدگی است و از سر جهل نسبت به حقیقت هنر و فرهنگ برمی‌خیزد. ما از این معنای تحزب گریخته‌ایم و باز هم خواهیم گریخت و بنابراین توجه خاص ما به این موضوع -اسلامیت یا جمهوریت- از سر درد است نه از قبل تحزب و سیاست‌زدگی و با پشتیبانی از روزنامه‌ کیهان.» (سرمقاله‌ی سوره، خرداد ۱۳۷۱)

آوینی به جد معتقد است که حقیقت تنها از به هم خوردن آرای گوناگون سر بر می‌آورد و تنها راه تضمین ادامه‌ی مسیر انقلاب اسلامی همین دیالوگ جدی و صریح و اخلاقی با نظرات رقیب است، که منجر به تولید و تقویت تفکر انقلابی خواهد شد. او بر این باور است که تقابل با غرب «ما را ورزیده می‌کند و حقیقت دین را چه در مقام نظر و چه در مقام عمل به منصه ظهور و نزول در عالم تفصیل می‌کشاند و نردبان تعالی فرهنگ اسلام واقع می‌شود.» (سرمقاله سوره، تیر ۱۳۷۱) در نتیجه حتی با مقالات نشریات فارسی‌زبان خارج از کشور وارد بحث می‌شود و با نقل قول‌های مفصل، آن‌ها را به نقد می‌کشد. او به صراحت در مقاله‌اش «تجدد یا تحجر» (خرداد ۱۳۷۰) خطاب به وزیر ارشاد وقت می‌نویسد که «دگراندیشان و نویسندگان سکولار باید آزاد باشند»، اما شکایت می‌کند که چرا دولت وقت از نویسندگان و هنرمندان انقلابی حمایت لازم را نمی‌کند. دفاع او از فیلم منتقدانه‌ی از کرخه تا راین و از آزاد شدن ویدیو و استقبالش از پیدایش شبکه‌های ماهواره‌ای و پندهایی که با استفاده از عبارت فردیش نیچه (زندگی در دامنه‌ی آتشفشان) می‌دهد، همه نشانه‌های ایمان عمیق او به حقانیت انقلاب اسلامی و ظهور این حقانیت از میان تضارب افکار است.

مرتضی آوینی در عین حال بسیار مردم‌گرا است، بدون اینکه عوام‌زده یا نخبه‌پرست باشد. فعالیتهایش در جهاد سازندگی و نگاهی که به اقشار فرودست جامعه در جنگ دارد، و بعدتر در نگاهی که به سینِما به عنوان هنری مردمی و به تئاتر به عنوان هنری مختص طبقه‌‌ی بالای جامعه دارد، این نگاه را نشان می‌دهد. در عین حال، نقدهایی که بر سریال‌های عوام‌زده‌ی تلویزیون وارد می‌کند، نشان می‌دهد چقدر با عوام‌زدگی ناسازگار است.

با توجه به ظرفیت محدود سوره، حیطه‌ی سینِما در عمل به مهمترین و موثرترین جنبه‌ی هم‌آوردی فکری با نظرات رقیب تبدیل می‌شود. آوینی به کمک مسعود فراستی و چند نفر دیگر نقدی پیگیرانه و اثرگذار را بر سیاست‌های دولت وقت در حمایت از سینمای هنری فارغ از تماشاگر و اورینتالیستی و اروپایی‌پسند (که در اصل تبدیل به موثرترین ابزار دیپلماسی عمومی ایران در دوران جنگ شده بود تا اینکه هنری بومی باشد) آغاز می‌کند. از این زاویه است که سینمای داستانگو و تجاری آلفرد هیچکاک و جان فورد را، که همزمان لایه‌های جدی آگاهانه یا ناآگاهانه‌ی تئوریک و ارزشهای غیرمتظاهرانه‌ی هنری دارند، در مقابل سینمای روشنفکرانه‌ی نخبه‌پسندِ متظاهرانه‌ی اروپای شرقی و غربی علم می‌کنند.


بزرگترین امتیاز آوینی، در کنار اصالتی که به فرهنگ در برابر سیاست، و به گفتگو و مدارا در برابر تک‌گویی و حذف رقیب می‌دهد، این است که او یک انقلابی و مسلمانِ «شده» است.

او اسلام و انقلاب را به شکلی آگاهانه کشف و انتخاب می‌کند و با کسانی که همیشه مسلمان و انقلابی بوده‌اند تفاوت جدی دارد. او پیش از کشف امام خمینی نه مسلمان متشرعی بوده و نه شرکتی در فعالیت‌های انقلابی داشته است. (البته می‌توان دیدگاه منتقدانه‌ی او را به سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی دوران پهلوی به آسانی در نقدهایی که بر هنرمندان مدرنیست پس از انقلاب نوشته است دریافت.) اما همین «شدگی» آوینی است که به او نفوذ کلام، ثبات قدم و اعتماد به نفس می‌دهد. اگر چنین نبود، مانند بسیاری از انقلابییانِ «بوده» با اندک تماسی با تفکر یا سبک زندگی غربی دچار تردید شده و به جمع پشیمانانِ ترکِ وطن کرده می‌پیوست. اما در «شدگی» قدرتی است که آوینی را، مانند برخی دیگر از شخصیت‌های «شده‌«ی انقلاب از قبیل جلال آل احمد و مصطفی چمران، به الگو تبدیل می‌کند. او چند ماه پس از انقلاب اسلامی، خود به انقلابی درونی می‌رسد و تمام مظاهر زندگی پیش از انقلاب درونی‌اش را آتش می‌زند. مانند بسیاری از افراد نسل اول انقلاب که همین مسیر را کم و بیش طی کرده‌اند و در نتیجه طوفان‌های مختلف، آن‌ها را به این سو و آن سو نمی‌کشاند.

به نظر من، دلیل علاقه‌ی خاص رهبری نیز به آوینی از «شدگی» او می‌آید. آیت‌الله خامنه‌ای به دلیل تماس و شناختی که با محافل روشنفکری و دانشگاهی پیش از انقلاب داشته است، ارزش «شدگی» امثال آل احمد و آوینی را بیشتر از هرکسی می‌داند. او هم مثل آوینی نگران پایه‌های نظری انقلاب اسلامی برای نسل جوان پس از جنگ است و به صبر، عمق، جذب، فرهنگ، هنر و تضارب افکار ایمان دارد. از همین روست که به شکلی (هنوز) بی‌سابقه در مراسم تشییع پیکر آوینی شرکت می‌کند و به او لقب سید شهیدان اهل قلم می‌دهد.

آوینی با ایستایی میانه‌ای ندارد. مدام در حال خواندن و تجربه است و مدام ورودی‌های جدید روی او تأثیر می‌گذارند. او پس از چهل سالگی و در دو، سه سال آخر عمرش از فضای جنگ و کسانی که در همان فضا جامانده‌اند فاصله می‌گیرد و همزمان با بزرگ‌تر شدن فرزندانش بدون اینکه در اعتقادات اصولی‌اش سست شود، روحیه‌ی نرم‌تر و مداراگرتری از خود نشان می‌دهد و با دایره‌ی بزرگتری از روشنفکران منتقد انقلاب وارد دیالوگ صریح می‌شود. در عین حال تبدیل به پناهگاهی برای هنرمندان انقلابی مانند ابراهیم حاتمی‌کیا می‌شود که می‌داند اگر توسط انقلابیان تندرو طرد شوند، از انقلاب فاصله می‌گیرند و سرنوشتی مانند امثال محسن مخملباف می‌یابند.


بیست و دو سال از شهادت سید مرتضی آوینی می‌گذرد و به نظر من هنوز جای خالی او به عنوان یک متفکر و مدیر فرهنگی انقلابی پر نشده و نخواهد شد. چرا که در دوره‌ی استقرار جمهوری اسلامی از یک سو نسل «شده»‌ها دارد از بین می‌رود و ازسوی دیگر، در دوران تسلط ظاهر با باطن، «بوده»ها چشم دیدن «شده‌»ها را ندارند.


منبع: نقد سینما، شماره پنجم، دوره‌ی جدید، خرداد و تیر ۱۳۹۴

انقلاب برای نسل اینستاگرام

خانم رابین رایت (که البته ربطی به بازیگر سریال مشهور »خانه پوشالی« ندارد) هفته پیش در هفته نامه نیویورکر مطلبی مفصل درباره‌ی این روزهای شهر تهران نوشت. او در آن استدلال کرده که انقلاب ایران به بحران میانسالی رسیده و دیگر فقط نسل اول انقلاب اسلامی است که به دنبال آرمانهای آن (از جمله شعار «نه شرقی و نه غربی») است و با از میدان خارج شدن این نسل چیزی از آرمانهای انقلاب باقی نمی ماند. تصویرسازی شیطنت‌آمیزی هم بالای مقاله‌اش منتشر شده که نشان می‌دهد ایران و آمریکا یواشکی روی دیوار محل سفارت آمریکا با هم دست می‌دهند.

ولی آیا حق با خانم رایت و مجله‌ی نیویورکر است؟ آیا آرمان‌های انقلاب را تنها نسل اول آن حمل می‌کنند؟ آیا انقلاب توانسته اسلامی است آرمان‌هایش را به نسل‌های پسین منتقل کند؟

همین خانم رایت دو، سه هفته‌ی پیش در مقاله‌ی کوتاه‌تری در نیویورکر به ماجرای تشییع غیرمنتظره‌ی شهدای غواص اشاره کرده بود. به اینکه چرا ایرانی‌ها آمریکا را بخاطر سکوت و حمایت عملی‌اش از صدام حسین در سالهای آخر جنگ و استفاده‌اش از بمب‌های شیمیایی نمی‌بخشند. همین‌طور نوشته بود که در این مراسم از همه‌ی گروه‌های سنی، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی حاضر بودند و به احترام جمعیِ مردم ایران به شهدای دفاع مظلومانه‌ی هشت ساله اذعان کرده بود.

حالا چطور همین نویسنده می‌تواند با سر زدن به پارک آب و آتش و صحبت کردن با چند جوان ایرانی به این نتیجه برسد که انقلاب در حال افول است؟

مشکل به نظرم از ظاهربینی خانم رایت و خیلی‌های ماست که مثل او فکر می‌کنیم. بله، ظاهر چوانان ایرانِ امروز، مانند خیلی جاهای دنیا، غربی شده است. پوشیدن و خوردن و آشامیدن و تفریح کردن و بسیاری جنبه‌های دیگر زندگی نسل‌های جدیدتر ایران در مقایسه با گذشته تغییر کرده است. خیلی از مردم هم بخاطر کمبودها و بی‌عدالتی‌ها و نابسامانی‌ها عصبانی و دلچرکین‌اند، ولی کسی نیست که واقعاً به این نتیجه رسیده باشد که انقلاب اسلامی کاری بیهوده بود و بدیلی در مجموع بهتر از جمهوری اسلامی وجود دارد. بخصوص وقتی اخبار کشورهای منطقه و همسایه آدم را ناخودآگاه به مقایسه وا می‌دارد. حتی در میان ایرانیان مقیم خارج نیز چنین افرادی کم‌یابند.

چیزی که در طول ماه‌های آتی بسیار در رسانه‌های اروپایی-آمریکایی مطرح خواهد شد همین ظواهر است. خیلی دوست دارند بگویند نسل جوان ایران چون مثل ما لباس می‌پوشد و موسیقی و فیلم‌های ما را دوست دارد، پس مثل موم در دستان ماست؛ تنها کافی است چند سال صبر کنیم. زمانی که این نسل به قدرت سیاسی برسد، ایران هم دوباره به کشوری رام و مطیع و بی‌خطر تبدیل خواهد شد که نفتش را به ما می‌دهد تا از خود ما کالا بخرد و اقتصاد‌مان را بچرخاند.

از آن طرف هم عده‌ای در ایران نگران باز شدن درها خواهند شد، چون تمام قضاوت‌شان بر اساس ظواهر است. از رفت و آمد زیاد توریست‌ها و تماسشان با مردم ناراحت خواهند شد،گسترش روابط اقتصادی و فرهنگی با کشورهای دنیا ترس به وجودشان خواهد انداخت، و شروع خواهند کرد به مرثیه‌خوانی‌های افسرده‌کننده درباره‌ی از دست رفتن فرهنگ و ارزش‌ها و…
صد البته که ظاهر مهم است، اما همه چیز نیست. بخصوص در فرهنگ‌های کهنی مانند ما که بخاطر هزاران سال تاریخ و زبان و فرهنگِ پیوسته و انباشته‌ای عظیم از تجربه، به موجوداتی بسیار پیچیده تبدیل شده‌ایم.

اگر اروپا و آمریکا -و برخی خودی‌های ظاهربین – فکر می‌کنند برای نسل آیفون و اینستاگرام عزت و استقلال و حریت و نبرد با ظلم مهم نیست، خوب است یادشان بیاید که چهار دهه پیش انقلاب و جنگ را جوانانی پیش بردند که به‌شان می‌گفتند نسل موسیقی بیتلز و رقص تویست.

منبع: همشهری جوان

پیروزی در یک جنگ پست مدرن

ما در این سالها هدف نوع جدیدی از جنگ بودیم که من آن را جنگ پست مدرن می‌نامم. یعنی اگر جنگهای مدرن «چیزها» را (سرباز، زیرساختها، و مراکز و تجهیزات نظامی) هدف می‌گرفتند، جنگ پست مدرن «رابطه»ها را هدف می‌گیرد، رابطه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، و اجتماعی را. چه در داخل یک کشور و چه بین داخل و خارج یک کشور. چه از راه ممنوعیت‌های اقتصادی و سیاسی و چه از راه رسانه.

تحریم‌هایی‌ که نظام استعمار از چند سال پیش بر ضد ایران طراحی کرد هدفش دقیقا مختل کردن ارتباط‌ها بود. آشکارترین جلوه‌ی آن هم تحریم بانکی و نقل و انتقال پول بود که عملا باعث می‌شد حتی کالاهای ساده‌ای مثل گندم و شکر را هم نتوان خرید و فروش کرد، بدون اینکه خود این کالاها مورد تحریم باشند. و یا پول حاصل از فروش نفت بطور کاملا عادی و قانونی وصول می‌شد، اما نمی‌توانست به داخل کشور منتقل شود.

تحریم اقتصادی و فشارهای دیگر رابطه سیاسی ایران با بخش مهمی ‌از کشورهای دنیا را نیز کاهش داد. همانطور که رابطه های فرهنگی بین ایران و خارج (از کاهش شدید توریست های خارجی در ایران بگیرید تا کاهش حضور جهانی محصولات فرهنگی ایرانی در جهان)

اما مهمترین هدف این جنگ پست مدرن به نظر من روابط اجتماعی در ایران بود. آمریکا و اروپا با ترکیبی پیچیده از ممنوعیت‌های مالی و اقتصادی و همزمان رسانه های فارسی‌زبان متعدد تلاش فراوانی کردند (و می‌کنند) برای افزایش تنش بین فقیر و غنی، بین متدین‌ها و سست مذهب ها، بین قومیت‌ها، بین نسل‌ها، بین زن و مرد، و از هم مهم‌تر بین مردم و حاکمیت. با این نیت که این تنشها منجر به چنان نارضایتی و بی‌اعتمادی عمیقی در مردم نسبت به حاکمیت شود، که با یک جرقه بتوانند کل ایران را به آتش بکشد و حکومت را سرنگون کند.

چیزها را می‌شود دوباره ساخت یا تعمیر کرد و خرید، ولی ترمیم رابطه ها و اعتماد و رضایت کار بسیار سختی است. در عین حال، جنگ مدرن مردم را متحد می‌کند، در حالیکه جنگ پست مدرن مردم را متفرق می‌سازد. برای همین می‌توان گفت جنگ پست مدرن هم مخرب‌تر است و هم تاثیری ماندگار و عمیق دارد.

حالا آدم می‌فهمد چرا آمریکا و اروپا مدتی است جنگ نظامی راه نینداخته اند و سوریه و روسیه را نیز بر اساس تمرینهایی که در ایران کردند تحریم کرده‌اند.

و می‌فهمد که چقدر مقاومت مردم ایران در این جنگ ارزش دارد، مقاومتی که آمریکا را از هر جنگی، مدرن یا پست مدرن، علیه ایران پشیمان کرده است. مقاومتی که منجر شد آمریکا و اروپا پس از ٣٧ سال واقعیت وجودی تنها انقلابِ ناوابسته به شرق و غرب عالم را بپذیرند.

باور کنیم ایستادگی در جنگ پست مدرن خیلی سخت است و پیروزی در آن خیلی باارزش است.

منبع: همشهری جوان

زنده باد نوشتن، زنده باد وبلاگ

چند روز پیش اتفاقی در دنیای فارسی‌زبان اینترنت افتاد که اگر شش، هفت سال پیش افتاده بود، تیتر خیلی از رسانه‌ها می‌شد: یک سرویس وبلاگ‌نویسی پرطرفدار ایرانی پس از چند ماه توقف در خدمت‌رسانی اعلام کرد که به حالت عادی برگشته است، اما نزدیک به یک سال از آخرین نوشته‌های کاربرانش از دست رفته است.

همین که این خبر سروصدای چندانی به پا نکرده نشانه ای است از پایان تب وبلاگ در ایران که در اوایل دهه‌ی ۸۰ شروع شد و حدود یک دهه هم دوام آورد.اتفاقا من به عنوان کسی که نقشی هم در معرفی و گسترش وبلاگ داشتم و وبلاگم با نام »سردبیر:خودم« خواننده‌ی نسبتاً زیادی داشت، باید از این مساله خیلی ناراحت باشم؛ ولی راستش نیستم. چرا که بقول معروف وبلاگ مُرد، زنده‌باد وبلاگ!

واقعیت این است که جوان‌های ایرانی مثل بیشتر جوان‌های دنیا -یا راستش کمی بیشتر از آنها- اهل مد و موج هستند. هر محصول یا ایده‌ی جدید تکنولوژیک که می‌آید همه هجوم می‌برند به سمت آن. اول هم از ثروتمندترها که معمولاً رابطه‌ی بیشتری با اروپا و آمریکا دارند شروع می‌شود و بعد به تبع آن‌ها جوانان قشر متوسط و بعد هم اقشار کم‌درآمدتر. اما کسانی که از هر کدام از این ابزارها استفاده‌ی جدی می‌کنند زیاد نیستند.

در دورانی که وبلاگ داشتن چیزی شبیه به داشتن صفحه‌ی اینستاگرام در این روزها بود، خیلی‌ها بودند که به زحمت سالی سه یا چهار مطلب در آن می‌نوشتند؛ و تازه همان یادداشت‌های کوتاه یکی دو پاراگرافی هم آن‌قدر جذاب یا نوآورانه نبود که خواننده‌ای جز مادرهای نویسندگانش داشته باشد. همان افراد چندی بعد شبکه‌های اجتماعی را کشف کردند و وبلاگ‌هایشان را به امان خدا سپرده، شروع کردند به بازنشر عکس‌های »بامزه« یا جملات قصار »عمیق« یا در بهترین حالت نوشته‌های »جالب« دیگران.

مرگ وبلاگ یک پی‌آمد مهم‌تر هم داشت که پارسال در همین صفحه درباره‌ی آن نوشتم: مرگ متن و مرگ خواندن. مهمترین نشانه‌اش هم رواج عجیب و غریب اینستاگرام بود که اساساً ساختاری ضد متن و ضد خواندن داشت. این روند از نظر من عقب‌گردی تمدنی به دوران غارنشینی بود که طی آن ارتباط از طریق تصاویر رخ می‌داد، نه از طریق حروف الفبا.

حالا پس از یکی، دوسال که از موج اینستاگرام می‌گذرد، نشانه‌هایی می‌بینم از تولد مجدد متن و خواندن و به تبع آن تولد مجدد ابزارهایی برای نوشتن مطالب بلند. این روند مدتی است در دنیا آغاز شده و حالا در ایران هم نشانه‌هایش را می‌بینم.

خیلی‌ها دیگر در فیس‌بوک فعال نیستند، و خیلی‌ها در اینستاگرام به نوشتن روی آورده‌اند. خیلی‌ها از چرخاندن چرخ کوچک وسط ماوس (یا لیزدادن شست‌شان روی صفحه‌ی تلفن‌های هوشمند) به قصد دیدن طومار بی‌پایان عکس‌های سفر و کافه‌گردی و عروسی دوستان یا غرغرهای تکراری آنان درباره‌ی مسایل روز خسته شده‌اند؛ انبوه واقعاً بی‌نهایتی از هزاران هزار »چیز« بی‌اهمیت از صدها یا هزارها آدم جورواجوری که دنبال می‌کنند.

در پاسخ به این خستگیِ دسته‌جمعی از مطالبِ کوتاه و بی‌ارزش یا عکس‌های تکراری و بی‌اهمیت مدتی است در دنیای انگلیسی‌زبانِ اینترنت اتفاقات جالبی شروع شده است. چند مجله‌ی خواندنی و جدیِ اینترنتی به راه افتاده‌اند که مقاله‌هایی با طول بیشتر از دو،سه هزار کلمه منتشر می‌کنند. بجز این، سرویس‌هایی راه افتاده‌اند که کاربرانشان را تشویق به نوشتن و خواندن مطالب بلند می‌کنند. (اتفاقاً یکی از این سرویس‌ها را کسی راه انداخته است که چند سال پیش توییتر را با محدودیت ۱۴۰ حرف در هر مطلب پایه گذاشته بود.) از طرف دیگر، چند شبکه‌ی اجتماعی بزرگ و همین‌طور شرکت اپل تصمیم به استخدام ویراستار گرفته‌اند، تا بتوانند مطالب جالب و باارزش را از میان قیل و قال‌های بی‌ارزش و انبوه کاربرانشان انتخاب و ارایه کنند و در نتیجه کم‌کم جای الگوریتم‌های کم‌هوش موجود را بگیرند؛ الگوریتم‌هایی که برای سنجیدن کیفیت یک مطلب تنها می‌توانند لایک‌ها و بازنشرهای یک مطلب را تحلیل کنند، نه اینکه آن را بخوانند و بفهمند.

این یعنی خستگی تدریجی از ارتباط به روش غارنشینان، یعنی بازگشت انسان به جای روبات‌های به اصطلاح هوشمند، و یعنی تولد مجدد نوشتن و خواندن. من نشانه‌هایش را می‌بینم.

منبع: همشهری جوان

مرگ تدریجی مرکز شهر

زندگی من تا بیست و پنج، شش سالگی در محله‌ی دروس تهران گذشت. همانجا به مدرسه رفتم و بعدتر برای اینکه در همان شمال شهر بمانم، دانشگاه شهید بهشتی را برای تحصیل انتخاب کردم. ولی خیلی وقت است که از زندگی در شمال شهر پشیمانم و در نتیجه الان در مرکز شهر زندگی می‌کنم.

زندگی در مرکز شهر مزایای عجیبی دارد و من این را در سالهای اقامتم در فرنگ آموختم. اینکه آدم وقتی از در خانه بیرون می‌آید با چند دقیقه پیاده‌روی به روزنامه‌فروشی، سینما، مترو، خیابان اصلی، داروخانه، کافه، کتابفروشی، رستوران، گالری، میوه‌فروشی، و سالن تئاتر برسد، جزء آرزوهای من در دوران نوجوانی بود. اینکه آدم بتواند بدون ماشین زندگی کند و همه چیز در دسترس باشد، خیلی لذت‌بخش است.

شهرهای قدیمی جهان معمولاً این‌گونه‌اند که مناطق مسکونی با مناطق مختص کار و تفریح در تمام شهر پخش شده و در هم آمیخته‌اند. ولی شهرهای جدید، بخصوص در آمریکای شمالی، مثل خود آدم‌های آنجا به شکلی افراطی تخصصی شده‌اند. یک هسته‌ی کوچک مرکزی شهر هست که در آن کار و تفریح می‌کنند، و بعد یک منطقه‌ی پیرامونی بسیار بزرگ که تقریباً کاملاً مسکونی است. البته در این مناطق مسکونی هم امکان خرید و تفریح هست، اما تنها در مراکز خرید بزرگ یا اصطلاحاً »شاپینگ مال‌«ها. تازه، تقریباً هر مغازه یا کافه یا کتاب‌فروشی و رستورانی هم که در این مراکز خرید پیدا می‌شود، زنجیره‌ای و در نتیجه بسیار شبیه‌به‌هم است. معمولاً هم این مراکز آن‌قدر نزدیک نیستند که بشود پیاده به آن‌ها رفت و آمد کرد.

اوایل کار بدم نمی‌آمد، اما خیلی زود پس از چند ماه خسته شدم. کافه‌ها و رستوران‌هایی که همه یک‌جور مبلمان داشتند، یک منو یا صورت غذا ارایه می‌کردند، و حتی یک موسیقی در آن‌ها پخش می‌شد. در کتاب‌فروشی‌های زنجیره‌ای کتاب‌های پیشنهادی همه یک‌جور بودند و همه نیز بر اساس عادت‌ها و سلیقه‌ی قشرمتوسط محافظه‌کار انتخاب می‌شدند. سینماها هم فقط فیلم‌های تجاریِ بفروش هالییود رانشان می‌دادند.

در نتیجه پس از مدتی کوتاه به مرکز شهر نقل مکان کردم. آنجا فروشگاه‌ها و کافه‌ها و رستوران‌ها شخصیت‌های متفاوت و رنگ و بوهای منحصر به فرد داشتند. در سینماهایش فیلم‌های غیرهالییودی و در کتاب‌فروشی‌هایش کتاب‌هایی خارج از جریان اصلی به فروش می‌رفت. کم‌کم به این نتیجه رسیدم که زندگی در مناطقِ مسکونیِ پیرامونی شهرها آدم‌ها را تبدیل به مصرف‌کنندگانی گریزان از تفکر تبدیل می‌کند که به شکلی بسیار محافظه‌کارانه از هر چیزی که عادت‌هایشان را به هم بریزد می‌گریزند. در نتیجه به شهروندانی بی‌خاصیت و بی‌تفاوت و بی‌فکر تبدیل می‌شوند که به آسانی می‌توان با تلویزیون (یا ماهواره و شبکه‌های اجتماعی اینترنتی) مغزها و قلب‌هایشان را کنترل کرد.

پس از دو، سه سال زندگی در مرکز تهران حس می‌کنم تهران نیز متأسفانه به همین سمت می‌رود. مرکز شهر روز به روز از خانه‌های مسکونی و خانواده‌ها خالی‌تر می‌شود و به جای آن اداره‌ها و دفترهای کار جای آن را می‌گیرند. زندگی در ساعات روز هرچقدر در این منطقه پرنشاط است، پس از ساعات اداری و بخصوص شبها به شهر مردگان تبدیل می‌شود. در مقابل، بسیاری از مناطق بیرون از محدوده‌ی مرکزی شهر دارند به مناطقی کاملاً مسکونی با مراکز تجاری سبک آمریکای شمالی تبدیل می‌شوند.

شهرداری تهران مدتی است متوجه این تغییرات شده است و برنامه‌هایی برای زنده کردن مرکز شهر (مانند رونق دادن توریسم شبانه‌ی شهری) دارد. اما این برنامه‌ها عمدتا از روی نگرانی‌های کوتاه‌مدت درباره‌ی امنیت طراحی شده‌اند تا نگرانی‌های عمیق‌تر درباره‌ی تغییرات ارزشیِ ناشی از این نوع از شهرنشینی.

همان‌طور که تخصصی کردنِ افراطی آدم‌ها در دانشگاه‌ها موجب تقویت سرمایه‌سالاریِ مصرف‌گرا می‌شود، طراحی مدلی از شهرنشینی که در آن محل‌های زندگی و کار و فرهنگ و تفریح جدا از همدیگر تعریف شوند نیز برای یک جامعه‌ی پویا و مستقل و با مسوولیت مضر است.

بازنشر شده از: همشهری جوان، شماره ۵۰۹، ۶ تیر ۱۳۹۴

سر بر بالش، با لبخند

دیوید لترمن، صاحب یکی از پرعمرترین برنامه‌های تلویزیونی آمریکا، هفته‌ی پیش پس از ۳۳ سال خداحافظی کرد.

این خبر را خیلی‌ها حتما هفته‌ی پیش شنیده‌اند، اما شاید کمتر کسی بداند اهمیت برنامه‌ی لترمن و اصولا «شو»های آخر شبی در آمریکا چیست.

در آمریکا، کار مهمترین بخش زندگی اغلب آدم ها است و از یک جامعه‌ی سرمایه‌سالار که بازار آزاد در آن عملا جای خدا را گرفته است هم انتظاری جز این نیست. اصلا بسیاری از نظریه‌پردازان، و در صدر آنان ماکس وبر، مسیحیت پروتستان را عامل اصلی ظهور سرمایه‌سالاری مدرن می‌دانند. در نتیجه بی‌راه نیست که بگوییم کار برای آمریکایی‌ها یک جور عبادت است به درگاه بازار آزاد.

حالا در نظامی که اکثریت مردمش باید صبح زود سرحال و غبراق از خواب بیدار شوند تا بیشترین بازدهی و کارایی را داشته باشند، خواب آرام شبانه اهمیت کلیدی دارد. برای فراهم کردن خواب خوب شبانه هم هیچ چیز بهتر از یک برنامه‌ی تلویزیونی سبک و نشاط‌آور نیست که آدم‌ها را با حال خوش و لبخند به رختخواب بفرستد.

اینجاست که تاک‌شوهای آخر شبی جای خود را باز می‌کنند. از دهه‌ی ۶۰ این نوع برنامه‌ها در سه شبکه‌ی اصلی آمریکا (یعنی NBC، CBS، و ABC) پس از موفقیت جانی کارسون در ان.بی.سی جا افتادند و از آن زمان در رقابت شدیدی بر سر میزان بیننده افتاده‌اند.

قابل این نوع برنامه‌ها دیگر پس از چند دهه جا افتاده و مردم به آن عادت کرده‌اند. اول یک بخش کوتاه مونولوگ دارد که مجری در آن بطور ایستاده و با ارجاع به اتفاقات و خبرهای روز چند شوخی می‌کند. بعد می‌نشیند و یک بخش کمدی متنوع در موضوعات سبک اجرا می‌کند. سپس معمولا یک گفتگو با یک بازیگر، کارگردان، نویسنده، سیاستمدار یا خلاصه شخصیت مشهور در استودیو هست که در واقع برای فیلم یا آلبوم موسیقی یا سریالی تازه تبلیغ می‌کند. محصولی که شبکه یا شرکت مادرش در ساخته شدن آن نقش دارد. آخر سر هم معمولا یک گروه موسیقی که پس از انتشار یک اثر تازه در حال گشت و اجرا در شهرهای گوناگون است یک قطعه در استودیو اجرا می‌کند.

سنت برنامه‌ها این است که بعد از ظهر هر روز با حضور جمعی بیننده‌ی بلیط‌خریده در استودیو ضبط می‌شود تا صدای خنده‌ها یا واکنش‌هایشان به برنامه روح بدهد. همچنین یک گروه موسیقی دایمی هم در گوشه‌ی استودیو می‌نشیند که میان برنامه‌ها چیزی می‌نوازد یا گهگاه مورد مخاطب مجری قرار می‌گیرد. کل برنامه هم پس از تدوینی مختصر ساعت ۱۱ تا دو نصفه شب پخش می‌شود.

تاک‌شوهای آخرشبانه در عین حال که کم‌خرج و پربیننده‌اند، پول زیادی هم از آگهی‌هایی که می‌گیرند برای شبکه‌هایشان درمی‌آوردند. برای مثال برنامه‌ی جی لنو را، که تا چند سال پیش از خداحافظی‌اش مهمترین رقیب دیوید لترمن بود، حدود ۵ میلیون نفر هر شب می‌دیدند حدود ۱۰۰ میلیون دلار در سال برای شبکه‌ی ان.بی.سی درآمد می‌ساخت.

اما شاید مهمترین جنبه‌ی این برنامه‌ها آن است که مخاطبان زیر ۴۹ سال بزرگی دارند که از دید صاحبان تجارت بسیار با ارزشند. چرا که مهمترین مصرف‌کننده‌ی کالاها هستند. در عین حال مخاطبان جوان این برنامه‌ها ارزش زیادی برای سیاستمداران نیز هستند. چرا که پٰژوهشها نشان می‌دهد دست یافتن به این رده‌ی سنی در آمریکا برای سیاستمداران سخت است و اثری که اطلاعات سیاسی موجود در این برنامه‌ها روی آنان می‌گذارند، اثری بادوام است.

البته از حدود سال ۲۰۰۹ و با اوج گرفتن مصرف رسانه‌های اجتماعی، شبکه‌های تلویزیونی در بسیاری نقاط دنیا رو به افول بوده‌اند، اما در یک سال اخیر نشانه‌هایی از رشد آرام دوباره‌ی تلویزیون‌ها به چشم می‌خورد. و این خبر خوبی برای برنامه‌های آخرشبانه است که در پنج، شش سال اخیر حدود نصف بینندگانش را از دست داده اند.

حالا در ایران هم موفقیت «خندوانه» نشان می‌دهد تاک شوهای آخر شبانه در فرهنگ ایران هم می‌تواند جایگاه مهمی پیدا کند، حتی بیشتر از آمریکا. به شرط اینکه به شبکه‌های یک تا سه بیایند و مثل برنامه‌های مشابه قبلی در این شبکه‌ها جدی و عصاقورت‌داده نباشند.

آنان که می‌خوانند جذاب‌ترند

یکی از انگیزه‌هایی که شاید باعث شود آدم‌ها کمی بیشتر کتاب بخواند، فهمیدن این واقعیت است که آدم‌های کتابخوان جذابند.

همین باعث شده است که یک خانم جوان دم بخت در نیویورک به سرش بیفتد که با گذاشتن عکس مردان جوانی که در مترو و مکان‌های عمومی کتاب در دست دارند و می‌خوانند در اینستاگرام، با یک تیر چند نشان بزند.

او با این کار هم برای یک خیریه‌ی کتاب برای کودکان پول جمع می‌کند، هم باعث می‌شود مردان جوان دیگر با دیدن استقبالی که خانم‌ها از مردان کتابخوان می‌کنند، کتابخوان‌تر شوند؛ و هم شاید عملا این مردان جوان را به سوی تشکیل زندگی هل دهد. (با توجه به تعداد فراوان نظرات و پسندهایی که زیر هر عکس هست، لابد خواستگاران زیادی برای هر کدام از این مردان خوش‌بخت پیدا می‌شود.)

این کار البته در شهرها وکشورهای دیگری هم پس از نیویورک توسط جوانان دم بخت دیگر انجام شده است، اما با تعداد عکسها و دنبال‌کنندگان کمتری. مثلاً در هندوستان، ترکیه، روسیه، شیلی، نروژ، لندن، مسکو، شیکاگو، مادرید، و…
بله، من هم وسوسه شده‌ام مشابه آن را برای ایران هم درست کند. ولی آیا این روزها اصولاً کسی را در مترو یا اتوبوس در تهران یا شهرهای دیگر ایران می‌شود پیدا کرد که به جز تلفن همراه سرش توی چیز دیگری باشد؟ آیا اگر کسی چنین صفحه‌ای را اینستاگرام بسازد، می‌تواند هفته‌ای چند نفر را پیدا کند که در حال خواندن چیزی باشند؟ کتاب پیش‌کش، آیا در هر واگن مترو می‌توان یک نفر که روزنامه یا مجله بخواند را پیدا کرد؟ حتی در تلفن همراه هم قبول است، اگر کسی چیزی بجز جوک‌های وایبری یا تلگرامی بخواند.

اینجاست که آدم به این فکر می‌افتد که شاید یکی از راه‌های ترویج خواندن در ایران نیز همین گره زدن جذابیت به کتاب‌خواندن باشد – که این البته غیرمستقیم به ترویج ازدواج هم کمک می‌کند.

البته مدتی است به این نتیجه رسیده‌ام که چون اصولاً اصل عمل خواندن در میان ایرانیان در حال افول است، باید نخست سطح انتظارمان را برای مدتی پایین بیاوریم و تمرکز را از ترویج کتاب‌خوانی به ترویج خواندن متن‌های بیش از یک پاراگراف بگذاریم و بعد از مدتی دوباره سراغ کتاب برویم. چون بحران عمیق‌تر از این حرف‌هاست. و دیگر اینکه برای ترویج خواندن باید دنبال استراتژی‌های خلاقانه‌ و پارتیزانی باشیم. اینکه هی بگوییم مردم تو را بخدا کتاب بخرید یا به کتابخانه بروید، یا در رسانه‌ها درباره‌ی کتاب‌های جدید برنامه درست کنیم، ممکن است کتاب‌خوان‌ها را به خواندن بیشتر ترویج کند، اما اثری روی کسانی که نمی‌خوانند ندارد.

اما مثلاً در برنامه‌ی نود که پربیننده‌ترین برنامه‌ی تلویزیون است و اتفاقاً میلیون‌ها بیننده‌ی گریزان از خواندن هم دارد، کارهای کوچک ولی موثری می‌شود کرد. فرض کنید حمیدرضا صدر که اتفاقاً خودش نویسنده و کتاب‌خوان است می‌تواند وسط بحثی که با هیجان فراوان و تکان دادن دست‌هایش درباره‌ی اینکه سومین قهرمانی بارسلونا با پاس گل چه کسی به دست آمد می‌کند،کتاب »جامعه‌شناسی فوتبال« را که خودش در سال ۱۳۹۰ نوشته به استودیو بیاورد و آن را بالا بگیرد و علاقمندان موضوع را به خواندن آن تشویق کند. حالا اگر تلویزیون نمی‌خواهد کسی برای خودش تبلیغ شخصی کند، باشد قبول. وقتی بحث به اختلافات داخلی اسپانیا کشیده می‌شود می‌تواند »وداع با اسلحه« همینگوی را بالا بیاورد و در پرانتز معرفی کند. و یا در برنامه‌ی »هفت« در شبی که قرار است بهروز افخمی (که او هم آدم کتابخوانی است) درباره‌ی فیلم تازه‌اش »روباه« حرف بزند، رمان »جاسوسی که از سردسیر آمد« اثر جان لو کاره یا حتی مقاله‌ای را درباره‌ی سابقه‌ی ترور دانشمندان مسلمان توسط اسراییل پرینت کند و بیاورد و نشان دهد.

رسانه‌ها باید کتاب را به برنامه‌های پرطرفدار خود بیاورند، نه اینکه فقط برنامه‌های جداگانه درباره‌ی کتاب درست کنند. تمام کارشناسان مدعو در برنامه‌های صدا و سیما باید اجازه داشته باشند در موضوعات مرتبط با بحث خود کتاب معرفی کنند، حتی اگر نوعی تبلیغ به حساب بیاید. مگر ما نگران کاهش تیراژ کتاب نیستیم؟

جنبشی بر ضد بوی عرق

بله، ما هم مثل حیوان‌ها در گرما عرق می‌کنیم و تن‌مان بوی ناخوش می‌گیرد. ولی حداقل چند فرق عمده با حیوان پرتلاشی مانند اسب داریم: اسب‌ها پارچه‌های بافته شده با الیاف نایلونی نمی‌پوشند که بوی عرق‌شان در آن حبس شود. اسب‌ها در شهر زندگی نمی‌کنند، مترو سوار نمی‌شوند، و حتی اگر هم سوار شوند نمی‌توانند دست‌شان را بالا ببرند و دست‌‌گیره‌های متصل به سقف را بگیرند و عِطر هوش‌ربای زیر بغلشان را به‌سوی دماغ‌های حساس ما بوزانند.

واقعیت این است که بسیاری از ما در فصل گرما از بوی عرق خانم‌ها و آقایان محترم هم‌وطن‌مان بیشتر عذاب می‌کشیم تا از تابش مستقیم خانم یا آقای خورشید. ولی چه کسی رویش می‌شود حتی به نزدیک‌ترین دوست یا هم‌خانه‌اش درباره‌ی بوی ناخوش تنش چیزی بگوید؟ این یکی از سخت‌ترین موارد امر به معروف و نهی از منکری است که می‌تواند تصور کرد.

بهترین راه حل برای حل این بحران ملی و فصلی آن است که هر روز دوش بگیریم و هر روز لباس تازه و تمیز بپوشیم. اما یک اختراع بشری دیگر هم هست که شما خواننده‌ی عزیز حتماً با آن آشنایید، ولی اجازه دهید آن را به کسانی که آشنا نیستند معرفی کنم: دئودورانت.

گول اسم خارجی و ریشه‌ی لاتین‌اش (odorare یعنی بودادن) را نخورید، دئودورانت یا «بوی‌زُدا» را چند قرن پیش یک مرد ایرانی ابداع کرده است. باور کنید شوخی نمی‌کنم. ابوالحسن علی بن نافع که در تاریخ به «زریاب» مشهور است، در دربار حاکم اموی آندلس در جنوب اسپانیای امروزی، یک شخصیت استثنایی فرهنگی بوده است. در زمانی که اروپای قرون وسطا را طاعون و تاریکی برداشته بود، زریاب ستاره‌ی درخشانِ فرهنگ در حکومت بزرگ مسلمانان بود. او موسیقی‌‌شناس قهار و نوازنده‌ی بی‌رقیب عود، خواننده، شاعر، طراح مد و لباس، و طراح غذا و آشپزی از یک طرف، و از طرف دیگر دانشمندی آگاه به علوم جغرافی و ستاره‌شناسی و گیاه‌شناسی و هواشناسی و مواد آرایشی در زمان خود بود. زریاب در فارس شاگردیِ استاد موسیقی ایرانی، اسحاق موصلی، را کرده بود و یکی از مهم‌ترین صادرکنندگان موسیقی ایرانی به دنیای عرب و سپس به اروپای آن زمان بود. می‌گویند زریاب لباسهای زیبایش را هر فصل و هر صبح و عصر و شام عوض می‌کرد، شستن بدن را هر صبح و شب ترویج می‌کرد، و به زیبایی و تمیزی اهمیت فراوان می‌داد. خمیردندانی مؤثر و خوش‌عطر ساخته بود، و مواد تازه‌ای با ترکیب نمک و روغن‌های معطر برای شستن موها ابداع کرد. او حتی در طراحی مدل مو نیز دست داشت و تاریخ‌دانان می‌گویند که او رسم آن روزگار آندلس را در بلند نگاه داشتن مو و ریختن آن بر شانه برای مردان تغییر داد و موی کوتاه را که گوش و گردن را نمایان می‌کرد باب کرد. او که به عنوان مشاور ارشد دربار عبدالرحمان دوم حقوق بسیار زیادی هم می‌گرفت، طی سی سال فرهنگ شهر قرطبه (کوردوبای فعلی) را چنان عوض کرد که این شهر به پایتخت زیبایی و سلیقه و فرهنگ جهان تبدیل شد.

0e009-zirayb1
زریاب ایرانی و کرد زیبایی، مد و بهداشت را به دربار امپراطوری اسلامی در قرطبه آورد.

حیف و صد حیف که از سلیقه و زیبایی‌شناسی دوران اوج تمدن اسلامی چیزی زیادی برای ما باقی نمانده است. ولی حمام کردن روزانه حداقل در فصل گرما و استفاده از بوزداهای گوناگونی که در هر داروخانه‌‌‌ی کشور یافت می‌شود، کار زیاد سختی نیست. چیزی هم از مردانگی ما کم نمی‌کند اگر یک اسپری یا رول دئودورانت همیشه در کیف خود داشته

کسی فعلا انتظار ندارد تهران، مثل قرطبه، پایتخت زیبایی و سلیقه‌ی جهان شود. ولی راه انداختن یک جنبش فرهنگی-رسانه‌ای بر ضد بوی تهوع‌آور عرق بدن‌هایمان در تابستان، برای ما که پیامبرمان عاشق عِطر و پاکیزگی بوده است، جزء واجبات است. شک ندارم که موافقید.

سه میلیون انسان بی‌صدا

در آخرین روزهای بی‌رسانه‌ی نوروز بودیم که یک عکس همه را شگفت‌زده کرد: ورزشگاه آزادی از هشتاد هزار تماشاگر افغانی مقیم ایران پر شده بود.

واقعیت این است که ایران امروز با نزدیک به سه میلیون نفر مهاجر قانونی و غیرقانونی افغان و عراقی یکی از مهاجرپذیرترین کشورهای دنیا است. آدم وقتی این روزها نگاه می‌کند که مثلاً در اروپا و استرالیا با مهاجران غیرقانونی چطور مثل یک جمعیت طاعون‌زده رفتار می‌کنند، می‌فهمد چرا سازمان ملل در تمام این سه دهه از ایران بخاطر رفتار خوبش با مهاجران غیرقانونی تقدیر کرده است.

اما نباید خود را فریفت. قوانین مهاجرت ایران، برای کسانی که می‌خواهند مهاجر قانونی محسوب شوند، یکی از سخت‌گیرانه‌ترین قانون‌های جهان است. اتباع خارجی در ایران هرگز نمی‌توانند تابعیت ایرانی پیدا کنند و به فرزندانشان انتقال دهند (مگر اینکه با یک مرد ایرانی ازدواج کنند)، نمی‌توانند حساب بانکی باز کنند یا وارد هرجور معامله‌ی تجاری شوند، نمی‌توانند فرزندانشان را به شکل رسمی به مدرسه بفرستند و… (البته اعلام علنی دستور اخیر رهبر انقلاب منبی بر اینکه هیچ کودک مهاجر افغانی قانونی یا غیرقانونی نباید محروم از تحصیل بماند مایه‌ی امید بسیار است.)

از نظر فرهنگ عمومی هم که خودمان بهتر می‌دانیم با کسانی که کمی قیافه‌اش یا زبانشان با ما فرق دارد، چه رفتارهای شرم‌آوری می‌کنیم. از این نظر ساختارهای قانونی ایران بسیار پیشروتر از ساختارهای فرهنگی در برخورد با »دیگری‌«هاست. یک نمونه‌ی ساده که چندی پیش در یک ماهنامه خواندم خیلی گویا است: پسری افغانی که با مشقت فراوان و بطور رسمی وارد مدرسه شده است از بس مورد تمسخر همکلاسی‌های ایرانی‌اش قرار می‌گیرد ترک تحصیل می‌کند. این یعنی حتی وقتی دولت سخت‌گیری را کنار می‌گذارد، مردم اجازه‌ی پذیرفته‌شدن را به خارجی‌ها نمی‌دهد.
مسایل فرهنگی و قانونی مهاجرت بسیار پیچیده است. نه این ستون و نه سواد من نویسنده از مسایل مهاجرت کفاف بحث عمیق و جدی دراین باره را نمی‌دهد. اما چیزی که در آن شکی ندارم این است که درباره‌ی این مساله (که به نظر من حتی می‌شود اسمش را بحران گذاشت) باید حرف زد. و حتی قبل از حرف زدن باید شنید.

ما چقدر حرف اتباع خارجی مقیم کشورمان را شنیده‌ایم؟ کدام روزنامه و مجله‌ی ما، اعم از دولتی و غیر دولتی، به این مهاجران فضایی جدی و مستمر داده‌اند که حرف بزنند؟ کدام برنامه‌ی تلویزیونی یا رادیویی هست که اجازه داده است این سه میلیون نفر انسان که به ایران پناه آورده‌اند در آن صدایی بی‌واسطه داشته باشند؟ و وقتی هنوز فرصت شنیده شدن را به این جمعیت بزرگ نداده‌ایم، چگونه می‌توانیم برای مشکلاتشان راه حل‌هایی پیدا کنیم؟ چگونه می‌توان فرهنگ دیگری‌ستیزمان را اصلاح کنیم؟

سه دهه است که میلیون‌ها افغان در ایران زندگی می‌کنند، بدون اینکه اساساً به رسمیت شناخته شوند. آن‌ها همه جا هستند، ولی هیچ صدایی ندارند. در نتیجه نه تنها تصورات کلیشه‌ای و نژادپرستانه درباره‌شان روز به روز تقویت شده است، بلکه رشد خود و فرزندانشان نیز اسیر همین کلیشه‌ها شده است. یک کودک یا نوجوان افغان که حتی یک افغان موفق در ایران به او معرفی نشده است، با چه امیدی می‌تواند درس بخواند و کار کند و برای جامعه‌ای که در آن به دنیا آمده است مفید باشد؟

غفلت از این سه میلیون انسان، فرصت‌های بزرگی را از ما می‌گیرد. اما همزمان با شکل گرفتن و قوی شدن دولت افغانستان، سه میلیون زن و مرد جوان و ناراضی و دلچرکین از ایران می‌توانند تهدیدهای جدی‌ای هم به بار بیاورند. برای شروع می‌توان از یک کانال رادیویی شروع کرد. آقای سرافراز، گوش می‌دهید؟

آخرین سواران عصر پیش از قانون

وای. وای از موتور. وای از موتورسواران، که هر کجای خیابانهای مرکز تهران باشید، مثل مگس در اطرافتان می‌چرخند. بی رحم و بی ملاحظه. پیاده رو، خیابان یک طرفه، مسیر ویژه اتوبوس، چراغ قرمز. از صد جهت می آیند و هیچکس هم نمی‌تواند کاری بکند. هیچکس را به رسمیت نمی‌شناسند: بچه، پیر، زن، مرد، پیاده، سواره، شهروند، یا حتی پلیس. طوری رفتار می‌کنند که انگار قانون تنها برای چهارچرخ‌ها (ماشین‌ها) و بی‌چرخ‌ها (پیاده‌روها) ست، و دو چرخ‌ها از قانون معاف‌اند.

یک راننده تاکسی می‌گفت آن‌قدر عصبانی است که می‌تواند موتورسواران را با دستهایش خفه کند. و شوخی هم نمی‌کرد. تاکسیهای وسط شهر از صبح تا شب مورد تهدید موتورهای تهرانند. بخصوص که بخاطر طرح ترافیک، اغلب ماشین های مرکز شهر را تاکسی های زرد و سبز تشکیل می‌دهند و موتورها هم به خاطر اینکه طرح ترافیک شاملشان نیست در این منطقه از هر جا بیشترند.

واقعا چه میتوان با ۳ میلیون موتورسیکلت تهران کرد تا از این هجوم و بی اخلاقی دسته جمعی دست بردارند. چطور میتوان این آخرین بازمانده ها از دوران پیش از قانون را مهار کرد.

مساله این نیست که درباره موتور قانونی وجود ندارد. موتور یک وسیله نقلیه قانونی است و برای سوار شدنش مجوز لازم است. پلیس برای صدور این مجوز باید مطمئن شود که موتورسوار قانون را میداند. اما چه کسی میتواند اجرا شدن این قانون را در آینده امتحان بگیرد. برای تخلفات موتور سواران جریمه هست، ولی چه کسی میتواند قانون را درباره این چند میلیون قانون شکن اجرا کند. چند ده هزار نیروی اضافی لازم است تا پلیس بتواند موتورسواران را از راه جریمه مقید به قانون کند؟ چندهزار متر مکعب پارکینگ لازم است تا موتورهای متخلف نگه داری شوند؟ و چه تضمینی هست که موتورسواران متخلف که موتورهایشان ضبط شده به جای پرداختن جریمه، یک موتور جدید نخرنند؟

حتما پلیس راههای زیادی را بررسی کرده است. اما من پیشنهادی تازه برای پلیس زحمت‌کش دارم: از مردم کمک بگیرید.

میلیونها نفر در این شهر موبایلهایی دارند که میتواند عکس بگیرد. فرض کنید اگر پلیس یک سامانه ی مردمی راه بیندازد که در آن هر شهروندی موتوری را دید که قانون می شکند، از پلاک آن عکس بگیرد و از طریق یک نرم‌افزار موبایل به آسانی به این سامانه بفرستد. سامانه هم پس از اینکه مطمئن شد این تصاویر ساختگی نیستند، برای رانندگانشان جریمه صادر کند.

اما صدور جریمه فقط یک قدم است. جریمه‌هایی که موتورسواران می‌دانند هرگز پرداخت نخواهند کرد چه تضمینی خواهد بود برای اینکه دیگر تخلفشان را تکرار نکنند. (بسیاری از موتورسواران آن‌قدر جریمه‌ها را نمی‌پردازند تا روزی که به دلیلی موتورشان توقیف شود و پس از آن هم با توجه به مبلغ بالای هزینه‌ی پارکینگ و جریمه‌های انبوه‌شده که از قیمت خود موتور بالاتر می‌رود اصولاً از خیر آن می‌گذرند.)

شاید بتوان با تغییر شیوه‌ی سنتی پرداخت جریمه برای این مشکل هم راه حلی پیدا کرد. نخست آنکه جریمه‌ی موتور سیکلت‌ها باید برای گواهینامه‌ی راننده صادر شود، نه خود موتور سیکلت. چرا که جریمه‌های صادر شده برای موتوری که توقیف می‌شود و در انبارها می‌پوسد، هرگز مانع از تخلف‌های بعدی راننده‌ی آن سوار بر موتوری تازه نخواهد شد. دوم اینکه باید تغییری در شیوه‌ی سنتی پرداخت جریمه ایجاد شود. به این شکل که به هنگام صدور هر گواهینامه‌ی موتورسیکلت، مبلغ قابل توجهی مثلاً سه یا چهار میلیون تومان از صاحبان گواهی‌نامه گرفته شود تا در طول ده سالی که گواهینامه‌شان اعتبار دارد، هر بار که جریمه‌ای برای آنان صادر می‌شود، میزان جریمه از این مبلغ کسر شود.

ایده‌های متفاوتی می‌تواند برای پیداکردن راه حل مؤثر برای حل بحران موتورسواران در کلان‌شهرها مطرح شود. حالا که پلیس راهنمایی و رانندگی کشور مصمم شده است وضعیت رانندگی در خیابان‌ها و جاده‌های کشور را سامان دهد و موفقیت‌های قابل توجهی نیز در این راه به دست آورده است (کاهش پیوسته‌ی آمار مرگ و میر جاده‌ای بسیار امیدوارکننده است)، و با توجه به آغاز به کار ریاست جدید پلیس، خوب است از مردم کمک بیشتری بگیرند. مثلاً چه اشکالی دارد نیروی انتظامی از شبکه‌های اجتماعی برای گرفتن ایده‌ها و پیشنهادها مردم برای حل این مشکلات کمک بگیرد، و یا همان‌طور که بالاتر پیشنهاد کردم، از شهروندان نیز برای ثبت تخلفات و کمک به نیروهای زحمت‌کش راهنمایی و رانندگی یاری بگیرد.

در عصری که مفاهیمی مانند شهروند-خبرنگار ظهور کرده‌اند، می‌توان به مفهوم شهروند-پلیس نیز اندیشید.